Hoe uitgevers aankijken tegen de opkomst van het elektronische lezen
en de toekomst van het boek
De digitale leesrevolutie lijkt slechts een kwestie van tijd. Wat
vinden de uitgevers daarvan? En maakt het papieren boek nog een kans
in de toekomst?
Philip Roth was er in elk geval duidelijk over. In een interview met
deze krant, in september vorig jaar, zei hij het volgende over de
toekomst van het boek: „De waarheid is: het scherm heeft gewonnen. Je
kunt alleen hopen dat er nog een klein samizdat van lezers overblijft."
Hoewel Roth het over een cultureel verschijnsel van ontlezing had en
niet over het scherm als fysiek object, krijgen zijn woorden een
andere lading na een grote enquête die afgelopen herfst op de laatste
Frankfurter Buchmesse onder internationale uitgevers werd gehouden.
De organisatie benutte het moment om te peilen hoe er in boekenland
werd aangekeken tegen het elektronische lezen.
Eén zinnetje uit de conclusie van dat onderzoek is bijzonder
interessant, namelijk dat een meerderheid van de ondervraagde
uitgevers verwacht dat 'het digitale boek in de komende tien jaar het
traditionele papieren boek van de troon zal stoten'. Het scherm is
blijkbaar dus nog niet klaar met winnen, misschien annexeert het
straks inderdaad dat 'samizdat van lezers' waar Roth over sprak.
Nu moet gezegd dat de vele Amerikanen die zich onder de
geënquêteerden bevonden, meer redenen hebben zich druk te maken dan
Europeanen. Online-boekhandel Amazon lanceerde in de VS bijvoorbeeld
de Kindle, een leesapparaat (e-reader) dat grote voordelen biedt ten
opzichte van het lezen van 'good old' papier. Digitale teksten zijn
met de Kindle, een soort digitaal wonderleitje, door middel van een
internetverbinding op ieder moment van de dag te downloaden, de
elektronische teksten zijn aanzienlijk goedkoper dan hun papieren
equivalent en bovendien is de digitale voorraad van Amazon inmiddels
van aanzienlijke grootte: het bedrijf claimt inmiddels ruim 230.000
titels online beschikbaar te hebben.
Het scherm wint dus en het boek verliest, zo lijkt het. Maar is dat
zo? Betekent het winnen van het een ook per definitie het verlies van
het ander? Zal de onvermijdelijke opmars van het elektronische lezen
ook het einde van het papieren boek betekenen?
Uit gesprekken met mensen uit de Nederlandse boekenwereld blijkt dat
de digitale letterrevolutie op de eerste plaats in de educatieve
branche wordt verwacht. De rechtenstudent die niet langer al die
zware wettenbundels met zich meetorst, de reiziger die met zijn e-
reader een digitale reisgids raadpleegt om een hotel uit te kiezen,
managers en literair agenten die niet langer hele rapporten of
manuscripten in hun tas hoeven te drukken: men kan zich er iets bij
voorstellen.
Maar Oorlog en vrede, dat goed besproken poëziedebuut van Nederlandse
bodem of het Verzameld Werk van Karel van het Reve? Lezen we het
literaire boek straks ook digitaal? En áls de Nederlandse uitgevers
van literaire fictie en non-fictie hun fondslijsten digitaliseren,
wacht hun dan niet hetzelfde droeve lot als de door piraterij
geteisterde muziekbranche?
„Uitgevers kijken op dit moment naar elkaar, in afwachting van wie de
eerste stap neemt", zegt Lisa Kuitert, hoogleraar Boekwetenschap aan
de Universiteit van Amsterdam. Uitgevers zien met de komst van steeds
betere en goedkopere e-readers een spannende, nieuwe markt voor zich
opengaan, maar vrezen daarnaast ook de financiële risico's die
fondsdigitalisering met zich mee brengt. Kortom: uitgevers hebben met
de rechten van hun fonds deels de macht een markt aan te zwengelen,
maar de vraag is of ze dat willen omdat de gevolgen nadelig kunnen
zijn. „Als uitgeverijen de stap nemen, is het gevaar van piraterij
groot. Dat is met film gebeurd, dat is met muziek gebeurd. Ik kan me
niet voorstellen dat dan uitgerekend de boekenbranche buiten schot
blijft", aldus Kuitert.
„Maar de vergelijking met de muziekindustrie gaat niet helemaal op",
zegt Mark Pieters, uitgeefdirecteur van Querido en Athenaeum. "Muziek
en film zijn voor een groot internationaal publiek aantrekkelijk,
maar zou het vanwege het kleine Nederlandse taalgebied en de
inspanning die geleverd moet worden wel zo interessant voor iemand
zijn om tegen de wet in de code van een e-book te kraken en het op
internet te zetten? Ik denk niet dat het een grote bedreiging is."
De 'e-markt' is op dit moment in Nederland nog klein. Het e-book van
Renate Dorrestein, een auteur die 'op papier' goed is voor
tienduizenden verkochte exemplaren, is volgens haar uitgeverij
Contact het afgelopen jaar slechts een kleine veertig keer verkocht.
Het was het best verkochte e-book uit het fonds. De beschikbaarheid
van het aantal titels, de technische beperktheid van de e-readers en
de hoge aanschafprijs van het leesapparaat zijn hier de oorzaak van.
Maar, als de producenten van e-readers een goedkoper en geavanceerder
apparaat op de markt brengen, is het voor een groot deel aan de
uitgevers om de markt te openen. Pieters, die ook voorzitter is van
uitgeversorganisatie LUG (Literaire Uitgeversgroep), denkt dat veel
uitgeverijen zich voorbereiden op toetreding tot de e-markt, en dat
het nu nog alleen de vraag is „wie voor het eerst groot gaat" en de
zaak ontketent.
„Het is niet meer zo interessant'', zegt Pieters, „om te gissen óf er
een omslagmoment van lezen van papier naar elektronisch lezen
plaatsvindt, maar eerder wanneer dat plaats zal vinden. Wij als
uitgevers kunnen dat niet tegenhouden, al zouden we het willen. Veel
oude, rechtenvrije teksten staan al gratis op internet. Nu is dus de
tendens: uitgevers bereiden zich voor op het omslagmoment, zodat ze
daarna meteen in het gat kunnen springen."
Mascha van Dort deed voor TNO Delft begin vorig jaar vier maanden
onderzoek naar de situatie in Nederland, en ook zij kwam tot de
conclusie dat het niet lang meer duurt voordat ook hier het digitale
lezen op grote schaal zal doorbreken. „Een van de belangrijkste
conclusies is dat de markt zich zal openen op het moment dat de prijs
van een e-reader de helft wordt van wat hij begin 2008 kostte. Een
grote speler naast de uitgeverijen, zoals Amazon dat was in de VS,
kennen we in Nederland niet. Dat is een fundamenteel verschil."
De angst voor het hacken en kopiëren van de handelswaar lijkt ondanks
Kuiterts doemvisie niet bijzonder te spelen bij de uitgeverijen, men
ziet vooral mogelijkheden. Mizzi van der Pluijm, uitgeefdirecteur van
uitgeverij Contact, denkt dat door fondsdigitalisering de kans groot
is dat de rol van de uitgeverij zal veranderen, maar dat dit niet
automatisch nadelig hoeft te zijn. „Wie weet zijn we in de toekomst
als uitgeverij alleen nog maar een internetportal dat digitale tekst
aanbiedt. Maar dat betekent niet dat we dan niets meer verdienen.
Zelfs dan blijft de mogelijkheid bestaan om het 'merk' dat de
schrijver is, te behartigen. Het huidige businessmodel moet wellicht
op de schop, maar als we daar tijdig op anticiperen, kan ik me niet
voorstellen dat het misloopt. Van een doemscenario wil ik dan ook
niets weten. Onze zorg is dat er gelezen wordt, waaróp gelezen wordt
maakt ons echt niets uit."
In die veranderende rol van de uitgeverij ziet Lisa Kuitert geen
toekomst, onder meer omdat ze wel degelijk vreest voor de digitale
diefstal van tekst. „Puur cultureel gezien juich ik het digitaliseren
van de backlists, het 'oude goud' van de uitgeverijen, van harte toe.
Werk dat niet zo meer in trek is en dus te duur is om op papier af te
drukken, wordt dan weer beschikbaar. Zelf lees ik ook veel van die
rechtenvrije teksten digitaal, op mijn computer. Al het nieuwe werk
als e-book uitbrengen, zou ik echter een culturele verarming vinden.
Het is goed mogelijk dat daarmee de financiële uitholling van het
boekenvak in werking wordt gezet. Uitgeverijen zullen minder
verdienen, waardoor de kwalitatieve waarde van uitgeverijredacties
vervalt. Een uitgeverij die minder verdient, kan ook niet meer zoveel
geld spenderen aan het selecteren, redigeren of begeleiden van
literair talent."
Van der Pluijm: „Maar zo'n proces kan de boel óók democratischer
maken. Mocht het geld uit de uitgeverijen wegvloeien, wat ik
betwijfel, dan vervalt daarmee ook het poortje waar de mensen bij
zitten die uitmaken wat wél of niet uitgegeven wordt."
Digitaal lezen is goedkoper (voor een legaal e-book betaal je zo'n 80
procent van een gedrukt boek), het zal volgens de uitgeverijen niet
lang meer duren voordat er een riant aanbod van (net geschreven)
digitale teksten is en met steeds geavanceerdere e-readers (zo kan de
pas gelanceerde Kindle II bijvoorbeeld een willekeurige tekst ook
voorlezen) zal ook het leesplezier alleen maar groter worden. Wat is
dan de reddingsboei voor het papier?
„Het gekke is dat ik tien jaar geleden precies hetzelfde dacht als
wat nu uit het onderzoek op de Buchmesse geconcludeerd kan worden",
zegt Arend Hosman, marketingmanager van De Bezige Bij. "Ik dacht:
over tien jaar is het helemaal voorbij met het papieren boek. Maar
het liep anders. Wij hebben bij onze uitgeverij de laatste tien jaar
juist veel meer gebonden boeken gepubliceerd dan vijftien, twintig
jaar geleden. Boeken die dus juist duurder zijn. En dat heeft de
omzet geen kwaad gedaan."
Kuitert: „Behalve de uitgeverijen heb je de lezers en de schrijvers,
twee partijen die heel goed doorhebben dat sinds de uitvinding van de
boekdrukkunst aan het object 'boek' bijna niets is veranderd. Het
geeft het een enorm aura."
Het hoge woord is eruit. Al het elektronisch optimisme ten spijt, er
lijkt consensus over te bestaan dat er wel heel veel moet gebeuren
wil 'dat digitale kleitablet' (Mizzy van der Pluijm) het geliefde
drukwerk 'overvleugelen', zoals het Buchmesse-onderzoek uitwees. „Al
is het maar een paperback, dan nog blijft zo'n boek een lekker ding",
zegt Van der Pluijm. „En dat terwijl wij hier op de uitgeverij alle
manuscripten op een e-reader lezen."
„Kijk hier toch eens naar", zegt Mark Pieters, terwijl hij door een
rijk geïllustreerde editie van Boccaccio's Decamerone bladert, „je
kunt je toch niet voorstellen dat zoiets straks ook op een
beeldscherm mogelijk is?"
Volgens Lisa Kuitert willen veel schrijvers wegens dat 'aura' gewoon
op papier worden uitgegeven. De lezer, aan de andere kant, weet dat
hij door zijn volle kasten geassocieerd wordt met kennis en een
intellectueel niveau. „Ik zie mensen, of dat nu schrijvers of lezers
zijn, nog niet gefotografeerd worden voor een volgeladen e-reader,
zoals ze nu graag voor een plank boeken worden geportretteerd. Die
status, als een jager die een wand vol jachttrofeeën heeft, is niet
zomaar inwisselbaar. Juist lezers en schrijvers hebben een uitstekend
gevoel voor traditie."
Van der Pluijm denkt dat het goed mogelijk is dat het papieren boek
als statussymbool nog meer gewicht krijgt, juist omdat veel andere
dingen digitaal zijn. "Juist bij jonge mensen dus. Jongens en meisjes
van vijftien, twintig jaar oud die een boek in hun zak steken."
„Veel grafische ontwerpers en marketeers die bij de uitgeverij werken
zijn jonge mensen; echte whizzkids die bijna alles digitaal hebben",
zegt Arend Hosman. „Bijna alles. Want vraag je ze of ze het ook zien
zitten om een hele roman van een beeldscherm te lezen, dan kijken ze
je met een glazige blik aan. Dat zien ze blijkbaar niet zitten. Met
het terugbrengen van de tekst op een beeldscherm ben je er niet. Waar
hem dat in zit? Laat een schaatser de magie van natuurijs maar eens
uitleggen.''
„Een boek dat veel indruk heeft gemaakt toen je het op je 20ste las
en dat nu bij je in de kast staat, is méér dan een anonieme
verzameling tekst", meent Kuitert. „Ik denk dat lezen veel meer een
fysieke aangelegenheid is dan vaak wordt aangenomen. Men dacht tien,
vijftien jaar terug ook dat cybersex the real thing zou kunnen
overnemen. En daar is het uiteindelijk ook niks mee geworden."
+ + +
Sebastiaan Kort in NRC Handelsblad, 20 maart 2009
http://www.nrcboeken.nl/nieuws/wachten-op-het-digitale-wonderleitje
____________________________________________________________
Dit bericht is verzonden via NEDBIB-L@nic.surfnet.nl
Aanmelden? Afmelden? Info? Zie de NEDBIB-L website op http://nedbib.reuser.biz/
lijstbeheerder: Arno H.P. Reuser nedbib@reuser.biz
EEN ANTWOORD GAAT STANDAARD NAAR ALLE LIJSTDEELNEMERS
Wellicht is uw antwoord alleen zinvol voor de vragensteller
Houd hier a.u.b. rekening mee!
Freek Zegers
